Tôi nhớ năm 2017, khi lần đầu đọc Ethereum Whitepaper trong căn phòng trọ nhỏ ở Hà Nội, tôi đã tin rằng blockchain sẽ thay thế hoàn toàn hệ thống tài chính cũ. Tôi dành ba ngày liền để nghiền ngẫm từng dòng code triết lý, mơ về một thế giới nơi không cần ngân hàng, không cần trung gian. Vậy mà hôm nay, ngân hàng lớn nhất Hàn Quốc – KB Kookmin Bank – công bố sử dụng blockchain của chính ngân hàng lớn nhất nước Mỹ, JPMorgan, để xử lý thanh toán xuyên biên giới. Có điều gì đó chênh vênh giữa lý tưởng và thực tế. Và tôi, với tư cách một DAO Governance Architect từng chứng kiến cả hai mặt của đồng xu, muốn kể cho bạn nghe câu chuyện đằng sau dòng tít đó.
Kinexys – cái tên thay thế cho Onyx và JPM Coin – là một nền tảng thanh toán dựa trên blockchain cho phép các ngân hàng chuyển tiền USD gần như tức thời. Không giống như Ethereum hay Solana, Kinexys là một mạng lưới được cấp phép (permissioned): chỉ những tổ chức được ủy quyền mới có thể tham gia xác thực giao dịch. KB Kookmin Bank sẽ là một nút trong mạng lưới này, phục vụ các doanh nghiệp xuất nhập khẩu Hàn Quốc tại 10 quốc gia. Về mặt kỹ thuật, đó là một bước tiến: thay vì chờ đợi SWIFT mất 1–3 ngày, dòng tiền có thể di chuyển chỉ trong vài phút. JPM Coin – một stablecoin ngân hàng 1:1 với USD – làm trung gian cho mọi giao dịch, đảm bảo tính thanh khoản và giảm rủi ro đối tác.
Nhưng với tôi, một người xuất thân từ kỹ thuật phần mềm và đã dành nhiều năm thiết kế cơ chế quản trị cho các DAO, điểm thú vị nhất không nằm ở tốc độ. Đó là câu chuyện về quyền lực. Một giao thức không chỉ là code, nó là một bản giao hưởng của niềm tin và toán học. Khi KB Kookmin Bank tham gia Kinexys, họ đặt niềm tin vào JPMorgan – một thực thể tập trung có khả năng kiểm soát toàn bộ mạng lưới. JPMorgan có thể nâng cấp giao thức, đóng băng tài sản, hoặc từ chối một giao dịch nếu xét thấy không tuân thủ. Điều này hoàn toàn trái ngược với lý tưởng “code is law” mà tôi từng theo đuổi. Tuy nhiên, đây lại là thứ mà thị trường chấp nhận: các ngân hàng cần tuân thủ quy định, cần một bên trung gian đáng tin cậy để giải quyết tranh chấp. Và JPMorgan cung cấp điều đó.
Hãy nhìn vào con số: Kinexys đã xử lý hơn 300 tỷ USD giao dịch kể từ khi ra mắt năm 2020. Mỗi ngày, mạng lưới giải quyết hàng tỷ đô la cho các tập đoàn đa quốc gia. Đây không phải là một thử nghiệm công nghệ nữa. Đây là hạ tầng thực tế. Và Việt Nam cũng không nằm ngoài cuộc chơi: các ngân hàng như Vietcombank, Techcombank đã có những bước thăm dò với blockchain. Nếu KB Kookmin Bank – một đối tác thương mại lớn của Việt Nam – thành công, áp lực cạnh tranh sẽ buộc các ngân hàng trong nước phải hành động. Nhưng liệu họ sẽ chọn Kinexys, một mạng lưới do Mỹ kiểm soát, hay một giải pháp nội địa? Câu trả lời phụ thuộc vào địa chính trị và quy định.
Bản thân tôi đã chứng kiến sự khác biệt giữa lý thuyết và thực hành ngay trong DAO mà tôi tham gia. Năm 2021, tôi đề xuất một hệ thống bỏ phiếu dựa trên uy tín (reputation-based) để thay thế cho mô hình token-weighted – thứ mà tôi cho là bất công. Tôi đã viết proposal dài 20 trang, dẫn chứng từ các nghiên cứu về governance. Kết quả? Nó bị từ chối vì “không khả thi”. Cộng đồng thích sự đơn giản: ai có nhiều token hơn thì có nhiều quyền lực hơn. Giống như trong thế giới ngân hàng, ai có nhiều USD hơn thì có nhiều sức nặng hơn. Delegation – việc ủy quyền bỏ phiếu cho các KOL – làm cho governance tập trung hơn, bởi vì đa số người dùng quá lười để tìm hiểu. Và bây giờ, khi KB Kookmin Bank ủy thác quyền xử lý thanh toán cho JPMorgan, tôi thấy cùng một khuôn mẫu: sự tiện lợi chiến thắng sự phi tập trung.
Điều này dẫn tôi đến một góc nhìn phản trực giác: Sự thành công của Kinexys có thể là tin xấu cho các stablecoin phi tập trung như DAI hay USDC trên các mạng lưới mở. Bởi vì nếu các ngân hàng lớn cung cấp dịch vụ thanh toán nhanh, rẻ, và được bảo hiểm, thì người dùng thông thường sẽ chẳng có lý do gì để mày mò với MetaMask hay đối mặt với rủi ro smart contract. Họ sẽ ở lại trong hệ thống cũ, chỉ là được nâng cấp bằng blockchain. Và đó chính xác là những gì JPMorgan muốn: sử dụng công nghệ mới để giữ chân khách hàng, thay vì để họ chạy sang crypto. Ánh sáng cuối đường hầm không phải lúc nào cũng là lối thoát, đôi khi nó chỉ là đoàn tàu đang lao tới.
Nhưng tôi không bi quan. Tôi tin vào sự kiên cường của các cộng đồng phi tập trung. Từng mất 80% khoản đầu tư trong mùa đông crypto 2018, từng bị rug pull từ dự án NFT Mekong Art, tôi học được rằng giá trị thực sự không đến từ việc chọn bên thắng cuộc, mà từ việc xây dựng những hệ thống mà con người có thể tin tưởng. Kinexys là một giải pháp cho vấn đề thanh toán, nhưng nó không giải quyết vấn đề quyền lực. Blockchain giống như một tấm gương: nó phản chiếu những giá trị của người sử dụng nó. Nếu bạn là ngân hàng, bạn sẽ tạo ra một hệ thống ngân hàng nhanh hơn. Nếu bạn là cộng đồng, bạn có thể tạo ra một hệ thống công bằng hơn.
Vậy chúng ta – những người làm việc trong lĩnh vực này – nên làm gì? Tôi chọn giáo dục. Tôi dành thời gian viết hướng dẫn, cảnh báo lừa đảo, và thiết kế các DAO giáo dục như EduChain Vietnam. Nếu một ngày nào đó, một doanh nghiệp xuất khẩu cà phê Việt Nam sử dụng Kinexys để nhận thanh toán từ Hàn Quốc, tôi muốn họ hiểu rằng họ đang dùng một công nghệ mới, nhưng vẫn nằm trong khuôn khổ cũ. Và tôi muốn họ có lựa chọn – một lựa chọn thực sự phi tập trung, nếu họ muốn. Bởi vì cuối cùng, sự tiến bộ không phải là thay thế hoàn toàn hệ thống cũ, mà là mở rộng không gian tự do cho mỗi cá nhân. Và đó là lý do tại sao tôi vẫn ở lại, viết những dòng này, dù thị trường có lên hay xuống.