Layer-2 và cạm bẫy của sự hoàn hảo: Câu chuyện thanh khoản không phải là câu chuyện thực sự
Hoàng Ngọc
Tôi đang nhìn vào biểu đồ so sánh TVL của các Layer-2 sau Dencun upgrade.
Dữ liệu rất rõ ràng. Optimism và Base đang hút thanh khoản như một lỗ đen, trong khi zkSync và Scroll - với công nghệ được cho là "vượt trội" - đang tụt lại phía sau. Con số 60% thị phần Optimistic Rollup so với 25% ZK Rollup không phải là một câu hỏi về kỹ thuật, nó là một bản đồ tâm lý học.
Tôi nhìn thấy ở đây không phải sự khác biệt về công nghệ, mà là về tốc độ kể chuyện.
Hãy quay lại năm 2021. Khi Arbitrum ra mắt, nó không có công nghệ tốt nhất. Optimism cũng vậy. Nhưng chúng có thứ mà ZK Rollup thiếu: một câu chuyện có thể hành động ngay lập tức. Người dùng có thể bridge ETH và bắt đầu giao dịch, farm, mint NFT - tất cả diễn ra trong cùng một ngày. Trải nghiệm này tạo ra một vòng phản hồi: càng nhiều người dùng, càng nhiều thanh khoản, càng nhiều ứng dụng, và đó là thứ các VC gọi là "network effect".
Nhưng ZK Rollup đã làm gì? Họ kể một câu chuyện về sự hoàn hảo. "Chúng tôi sẽ chờ đợi cho đến khi mọi thứ hoàn hảo rồi mới ra mắt". Sai lầm chết người. Trong thị trường crypto, sự hoàn hảo là kẻ thù của sự chấp nhận. Tôi đã chứng kiến điều này từ năm 2017, khi Status (SNT) mất quá nhiều thời gian ra mắt sản phẩm hoàn chỉnh, và trong lúc đó, các ICO khác đã chiếm lĩnh thị trường. Người dùng không quan tâm lắm đến sự hoàn hảo; họ muốn một câu chuyện có thể tham gia ngay.
Sự thật phản trực giác ở đây là: sự khác biệt thực sự giữa OP Stack và ZK Stack không nằm ở zk-proofs hay fraud proofs. Đó là ai thuyết phục được nhiều dự án deploy chain trước. Base, với sự lười biếng có tính toán, chọn OP Stack. Không phải vì OP Stack tốt hơn, mà vì nó đủ tốt và đã sẵn sàng. Trong khi đó, các ZK team vẫn đang thuyết phục nhau rằng "chúng ta cần thêm một vài tháng nữa để bảo mật là hoàn hảo". Đây là một cái bẫy tự sướng kỹ thuật.
Tôi đã thấy pattern này lặp lại. Năm 2021, khi thị trường NFT bùng nổ, Bored Ape Yacht Club không phải là dự án NFT kỹ thuật nhất. Nó chiến thắng vì cộng đồng và câu chuyện. Khi tôi mua một Ape #4444 với 45 ETH, đó không phải là quyết định kỹ thuật, mà là quyết định về narrative. Dù tôi lỗ $70k sau đó, nhưng bài học vẫn còn nguyên: công nghệ một mình không thắng được câu chuyện.
Quay lại Layer-2. Dữ liệu on-chain cho thấy một sự thật thú vị: tỷ lệ giao dịch thất bại trên zkSync vẫn thấp hơn Optimism, và phí gas cũng rẻ hơn. Nhưng TVL vẫn đang chảy về Optimism. Tại sao? Vì người dùng đã được huấn luyện: Optimism có nghĩa là "có thể dùng được ngay". zkSync, mặc dù kỹ thuật ưu việt, vẫn mắc phải căn bệnh mãn tính: luôn là "sắp hoàn hảo".
Điều này đưa chúng ta đến một angle phản trực giác: có lẽ sự phân mảnh thanh khoản mà các VC hay than thở không phải là vấn đề. Có lẽ nó là cần thiết. Bởi vì mỗi chain là một cộng đồng riêng. Một cộng đồng không muốn được "hợp nhất" vào một pool thanh khoản duy nhất - họ muốn thanh khoản của riêng họ, bởi vì nó là một phần của bản sắc. Khi bạn phá vỡ điều đó, bạn phá vỡ lý do tồn tại của chain.
Tôi đã thấy điều này với các dự án Move language như Sui và Aptos. Khi tôi viết report 40 trang về chúng, tôi phát hiện ra rằng Sui vượt Aptos không phải vì công nghệ Move, mà vì câu chuyện "song song hóa" và "khả năng mở rộng" được kể rõ ràng hơn, nhanh hơn.
Bây giờ, với sự xuất hiện của Ordinals và inscriptions trên Bitcoin, có một narrative mới đang hình thành: "Bitcoin không cần Layer-2, nó có Layer-1 inscriptions". Điều này nghe có vẻ phản trực giác, nhưng dữ liệu cho thấy Bitcoin hiện đang bỏ xa Ethereum về phí giao dịch. Nếu không có làn sóng này, mô hình bảo mật của Bitcoin - vốn dựa vào phí giao dịch - đã gặp rắc rối nghiêm trọng.
Vậy câu hỏi cho các nhà đầu tư là: bạn đang đặt cược vào câu chuyện "hoàn hảo trong tương lai" hay câu chuyện "đủ tốt cho hôm nay"? Lịch sử thị trường crypto, từ ICO đến DeFi Summer đến NFT, đã nhiều lần chỉ ra rằng kẻ chiến thắng không phải là kẻ có công nghệ tốt nhất, mà là kẻ có câu chuyện có thể tham gia ngay. Khi bạn nhìn vào bảng xếp hạng Layer-2, hãy tự hỏi: dự án nào đang kể câu chuyện mà người dùng có thể tham gia ngay lập tức? Câu trả lời sẽ cho bạn biết nên đặt cược ở đâu.
Còn tôi, có lẽ tôi sẽ đặt một cược nhỏ vào một ZK Rollup - không phải vì tôi tin vào câu chuyện của nó, mà bởi vì sự phản trực giác đôi khi trả lợi nhuận lớn nhất. Chỉ là cần kiên nhẫn thôi.