Brasil đang sở hữu một trong những hệ thống thanh toán miễn phí, tức thời và hiệu quả nhất thế giới: Pix. Nó là niềm tự hào dân tộc, là thành tựu của ngân hàng trung ương, là vũ khí xóa đói giảm nghèo tài chính. Nhưng Washington vừa trừng phạt nó. Một mức thuế 25% đánh vào các giao dịch liên quan đến Pix, với lý do nó đe dọa thị phần của Visa và Mastercard. Câu chuyện này không đơn thuần là một vụ thương mại. Nó phơi bày cuộc chiến ngầm giữa chủ quyền quốc gia và đế chế tài chính tư nhân. Và nó đặt ra một câu hỏi lớn cho crypto: Liệu một hệ thống thanh toán do nhà nước vận hành có còn là kẻ thù? Hay nguy hiểm hơn, nó đã trở thành hình mẫu mà các ngân hàng trung ương khắp nơi đang học theo, và điều đó có thể cản đường tiền điện tử phi tập trung hơn bất cứ điều gì khác?
Hãy tưởng tượng: Bạn đang sống ở São Paulo, một buổi sáng bạn mua cà phê bằng cách quét mã QR từ ứng dụng ngân hàng, tiền chuyển ngay lập tức, phí bằng 0. Người bán nhận được tiền mặt ngay lập tức, không mất 2-3% phí cho Visa. Đó là Pix. Ra mắt năm 2020, nó đã nhanh chóng chiếm lĩnh toàn bộ nền kinh tế Brasil. Đến 2024, hơn 70% người trưởng thành sử dụng nó hàng ngày. Nó không chỉ là một ứng dụng, nó là hạ tầng quốc gia. Brasil đã làm điều mà không quốc gia nào dám làm: xây dựng một hệ thống thanh toán cạnh tranh trực tiếp với Visa và Mastercard ngay tại sân nhà, và thắng.
Nhưng thành công đó lại kích hoạt một cơ chế phòng thủ của đế chế. Visa và Mastercard không thể cạnh tranh về giá, vì Pix miễn phí. Chúng không thể cạnh tranh về tốc độ, vì Pix là real-time. Chúng không thể cạnh tranh về độ phủ, vì Pix được tích hợp sẵn vào mọi tài khoản ngân hàng. Vậy chúng làm gì? Chúng lôi chính phủ Mỹ vào cuộc. Mức thuế 25% không phải là một biện pháp kinh tế, nó là một hành động chính trị. Nó gửi đi thông điệp: Bất kỳ quốc gia nào dám xây dựng hạ tầng thanh toán thay thế cho mạng lưới do Mỹ kiểm soát, sẽ phải trả giá.
Sâu xa hơn, cuộc chiến Pix-Visa cho thấy một sự thật phũ phàng: Các hệ thống phi tập trung như Bitcoin hay Ethereum vẫn chưa thể cạnh tranh với các giải pháp tập trung do nhà nước hậu thuẫn về mặt hiệu quả và chi phí. Pix xử lý hàng trăm triệu giao dịch mỗi ngày với chi phí gần như bằng không. Bitcoin làm được điều đó không? Không. Ethereum với L2 có thể? Vẫn còn xa. Layer 2 về bản chất vẫn là những sequencer tập trung, và chi phí gas dù rẻ hơn L1 vẫn còn cao so với zero. Điều trớ trêu là: Trong khi crypto mơ về một thế giới không cần trung gian, thì Brasil đã tạo ra một trung gian tốt hơn, rẻ hơn và được nhà nước bảo vệ. Và giờ đây, trung gian đó bị tấn công bởi một trung gian cũ hơn, đắt hơn, nhưng có cả quân đội Mỹ sau lưng.
Đây chính là khoảnh khắc 'phản trực giác' mà tôi thích. Ai cũng nghĩ rằng crypto là kẻ thù của Visa. Nhưng thực tế, kẻ thù nguy hiểm nhất của Visa lại là một hệ thống tập trung thuần túy của nhà nước Brasil. Và crypto, với những lời hứa về tự do tài chính, lại đang ở bên lề cuộc chiến. Vì sao? Vì crypto chưa đủ tốt. Nó chưa thể phục vụ cho một tỷ dân với chi phí zero và tốc độ tức thời. Nó vẫn là một sân chơi cho giới đầu cơ, trong khi Pix đã trở thành nhu cầu thiết yếu.
Nhưng đừng vội kết luận. Thuế quan Mỹ có thể vô tình thúc đẩy một liên minh mới. Brasil hiện đang đàm phán với Ấn Độ (UPI) và Trung Quốc (CIPS) để kết nối các hệ thống thanh toán quốc gia. Nếu thành công, một mạng lưới thanh toán song song với SWIFT và Visa sẽ hình thành. Đây chính là cơ hội cho stablecoin. Một đồng stablecoin được phát hành bởi một consortium các ngân hàng trung ương BRICS, hoạt động trên một blockchain công khai nhưng có sự kiểm soát của chính phủ, có thể là chiếc cầu nối hoàn hảo. Nó vừa có tính phi tập trung (về mặt kỹ thuật) vừa có tính tập trung (về mặt pháp lý).
Tôi đã từng viết trong một bài phân tích năm 2021: 'CBDC: bản sắc hay là ảo tưởng?' Nay tôi lại thấy nó hiện ra rõ ràng hơn bao giờ hết. Pix cho thấy một CBDC thành công không cần đến blockchain, nhưng blockchain có thể giúp nó vượt biên giới. Câu hỏi đặt ra cho cộng đồng crypto: Liệu chúng ta có đang chiến đấu với kẻ thù sai? Trong khi chúng ta chỉ trích Visa và Mastercard, thì các ngân hàng trung ương đang âm thầm xây dựng những thứ còn đáng sợ hơn: hệ thống thanh toán miễn phí, dễ dùng, và có chủ quyền. Và nếu chúng kết nối với nhau thông qua blockchain, thì 'phi tập trung' đích thực có thể sẽ đến từ các chính phủ, chứ không phải từ các cypherpunk.
Hãy nhìn vào những con số: Năm 2023, Pix xử lý hơn 30 tỷ giao dịch, gấp 10 lần tất cả các giao dịch crypto cộng lại. Và nó miễn phí. Trong khi đó, phí gas trên Ethereum Layer 2 thấp nhất cũng là 0.01 đô la một giao dịch, chưa kể đến độ phức tạp khi sử dụng. Người dùng phổ thông không quan tâm đến triết lý 'not your keys, not your coins'. Họ chỉ muốn gửi tiền nhanh, rẻ, và an toàn. Pix đáp ứng được tất cả, và nó còn được ngân hàng trung ương bảo vệ. Đây là lý do tại sao tôi luôn nói rằng Bitcoin sau ETF đã trở thành đồ chơi của Phố Wall. Còn những hệ thống thanh toán thực sự thay đổi cuộc sống con người lại do các chính phủ xây dựng.
Vậy đâu là Takeaway cho nhà đầu tư crypto? Tôi không khuyên bạn bán hết Bitcoin để mua real. Nhưng tôi khuyên bạn nên theo dõi sát sao cuộc chiến Pix-Mỹ. Nếu Brasil thắng (tức là thuế quan bị bãi bỏ hoặc không có tác dụng), đó sẽ là tín hiệu cho thấy các quốc gia có thể tự xây dựng hạ tầng thanh toán mà không sợ bị trừng phạt. Ngược lại, nếu Mỹ thắng (Pix bị thu hẹp hoặc phải thu phí), điều đó sẽ khẳng định sức mạnh của đế chế tài chính cũ. Trong cả hai kịch bản, crypto vẫn sẽ tồn tại, nhưng con đường trở thành 'tiền tệ của người dân' có thể sẽ phải đi qua... các CBDC.
Còn tôi, tôi vẫn là một INFJ lý tưởng chủ nghĩa. Tôi tin vào một thế giới không trung gian. Nhưng tôi cũng là một Narrative Hunter. Và câu chuyện tôi đang thấy là: Những người từ bỏ chủ quyền để tìm kiếm tự do tài chính, cuối cùng lại có thể bị ràng buộc bởi những chủ quyền mới. Pix chỉ là khởi đầu. Ở Thụy Sĩ, nơi tôi sống, một phiên bản của Pix đang được thảo luận. Và tôi lo rằng nếu cộng đồng crypto không nhanh chóng giải quyết bài toán chi phí và trải nghiệm người dùng, chúng ta sẽ thua trong cuộc đua giành trái tim của 7 tỷ người còn lại.