Isfahan, Iran — ba người biểu tình bị xử tử. Tin tức lạnh lùng này vừa lọt qua các bức tường lửa dày đặc của Tehran, đến được với thế giới bên ngoài qua một kênh crypto. Câu hỏi đặt ra: Trong một quốc gia nơi mạng xã hội bị chặn, tài khoản ngân hàng bị đóng băng theo lệnh của nhà nước, công dân có công cụ nào để bảo vệ quyền sống, quyền tự do ngôn luận và quyền tài sản của mình không? Blockchain — công nghệ phi tập trung mà tôi đã theo đuổi suốt 12 năm — đang trở thành câu trả lời duy nhất cho những ai muốn vượt qua sự kìm kẹp của các chính phủ độc tài.
Bối cảnh không mới: Kể từ cuộc biểu tình năm 2022, Iran đã tăng cường kiểm soát. Tin nhắn Telegram bị theo dõi, tài sản tiền điện tử cá nhân bị chính phủ tịch thu, và bất kỳ ai có tài khoản Binance giao dịch trên 10.000 USD đều có nguy cơ bị buộc tội 'hỗ trợ chống đối'. Nhưng điều mới là: lần này, việc xử tử diễn ra ngay trước thềm một đợt tăng giá mạnh của Bitcoin. Sự trùng hợp này khiến tôi đặt câu hỏi: Phải chăng giới lãnh đạo Iran đang muốn gửi một thông điệp rõ ràng — 'đừng mơ rằng crypto sẽ giải cứu các ngươi'?
Hãy nhìn vào cơ chế. Vào tháng 4/2024, Iran đã chặn hoàn toàn quyền truy cập vào OKX và Bybit, hai sàn giao dịch lớn mà người dân thường dùng để mua USDT nhằm bảo toàn giá trị trước lạm phát 50%. Nhưng dân chúng vẫn tìm ra lối tắt: qua VPN, qua DEX (sàn giao dịch phi tập trung) như Uniswap, qua ví lạnh Ledger nhập lậu từ Dubai. Đó là sự khéo léo của con người — tuyệt vọng sáng tạo. Nhưng ba cái chết ở Isfahan cho thấy: nhà nước biết tất cả. Họ truy vết on-chain bằng các công cụ phân tích như Chainalysis (mặc dù bị cấm), họ hợp tác với các sàn tập trung để đóng băng tài khoản, họ thậm chí còn ép các thợ đào Iran phải nộp 100% phần thưởng khối cho chính phủ.
Đây là nghịch lý lớn nhất của ngành chúng ta: chúng ta tạo ra một hệ thống tiền tệ không biên giới, nhưng quyền lực nhà nước vẫn có thể với tay vào bất kỳ lúc nào thông qua các điểm yếu — sàn giao dịch tập trung, đầu nối fiat, cơ sở hạ tầng internet. Trong bối cảnh đó, tôi tin rằng Ordinals và inscription có thể là một bước ngoặt. Khi mỗi giao dịch Bitcoin giờ đây có thể mang theo dữ liệu văn bản, hình ảnh, thậm chí là một trang web nhỏ, thì một người Iran có thể nhúng thông điệp phản kháng vào một UTXO và để nó tồn tại mãi mãi trên mạng lưới. Không ai có thể xóa nó, dù là Imam Khamenei hay lực lượng Vệ binh Cách mạng. Đó là một hình thức 'bất tuân dân sự kỹ thuật số' mà tôi cho là mạnh mẽ hơn bất kỳ bài tweet nào.
Nhưng hãy đi ngược chiều. Nếu bạn nghĩ blockchain là giải pháp toàn diện, bạn đã sai. Iran đang tự khai thác Bitcoin — ước tính 10% hash rate toàn cầu đến từ Iran, nhờ điện giá rẻ trợ cấp từ dầu mỏ. Chính phủ Iran coi crypto như một van xả áp lực kinh tế: người dân có thể đổi tiền mặt lấy crypto để giữ giá trị, nhưng chính phủ cũng thu thuế và bán coin để né tránh lệnh trừng phạt. Vậy nên, blockchain không phải là vũ khí của người yếu thế, nó là công cụ của cả hai phía. Nếu không có cơ chế bảo vệ quyền riêng tư mạnh mẽ (như coin mixing hay zk-proof), on-chain của bạn là mở để bất kỳ ai — kể cả mật vụ Iran — có thể đọc.
Tôi đã kiểm tra thực tế: khi tôi thử gửi 0.01 BTC từ một ví được tạo từ ứng dụng ví không lưu trữ (non-custodial) vào một sàn giao dịch có KYC ở châu Âu, giao dịch bị đánh dấu vì ví đó có liên quan đến một địa chỉ từng nhận coin từ một pool khai thác Iran. Điều này cho thấy, sự giám sát không chỉ đến từ nhà nước độc tài, mà còn từ chính các tổ chức tài chính 'tự do' phương Tây. Vậy đâu là lối thoát?
Tôi không lạc quan mù quáng. Nhưng tôi thấy một tia sáng trong cơ chế RetroPGF của Optimism. Đây là quỹ tài trợ hàng triệu USD cho các public goods — những thứ như thư viện mã nguồn mở, công cụ privacy, cơ sở hạ tầng phi tập trung. Nếu một nhóm nhà phát triển Iran tạo ra một giải pháp VPN không thể chặn được (dựa trên giao thức p2p), họ có thể được thưởng retroactively mà không cần xin phép ai. Không có ủy ban, không có thân hữu. Chỉ có code và kết quả.
Quay lại với ba cái chết ở Isfahan. Họ mất mạng vì dám nói lên tiếng nói. Nhưng cái chết của họ không vô ích nếu chúng ta — những người làm blockchain — học được bài học: công nghệ phi tập trung không phải là một món đồ chơi để đầu cơ. Nó là lớp vỏ bọc cuối cùng cho tự do ngôn luận và tự do tài sản. Hãy hỏi bất kỳ người Iran nào: họ sẽ chọn một tài khoản ngân hàng có thể bị đóng băng bất cứ lúc nào, hay một ví private key mà chỉ mình họ nắm giữ? Câu trả lời đã rõ.
Bài toán chưa có lời giải hoàn hảo. Nhưng tôi tin rằng hướng đi đúng là: xây dựng các công cụ khó kiểm duyệt hơn là đấu tranh chính trị. Bởi vì, như chúng ta đã thấy ở Iran, khi đối mặt với súng đạn, lời nói chỉ còn ý nghĩa nếu nó được mã hóa và phân tán đến mức không thể tiêu diệt. Blockchain không phải là ngọn đèn thần, nhưng trong bóng tối của Isfahan, nó có thể là một que diêm. Và mỗi chúng ta — những người viết code, chạy node, viết bài — có nhiệm vụ thắp sáng nó.